را مىشناخته است . ابزار كار همه از سنگ بود ، از قبيل تيغهء كارد كه از سنگ چخماق مىساختند . در اواخر اين عهد نخستين اشياء كوچك مسين كه هنوز چكش كارى مىشد ظهور كرد . انسان غار دريافته بود كه مس نرم و قابل تورق است ، اما هنوز طرز ذوب كردن آن را نمىدانست . مرد و زن هردو علاقه داشتند كه خود را آرايش كنند ، گردنبندهايى از صدف ترتيب مىدادند و حلقهء انگشترى و دستبند را ، از صدفهاى بزرگ يا سنگهاى نرم مىساختند . محتملا خالكوبى و يا لااقل بزك هم معمول بود . ذوق هنرى در كنده‌كارى روى استخوان جلوه‌گر است . مرده را به طرز درهم پيچيده‌اى در كف اتاقها دفن مىكردند . خوردنيهاى جامد و به احتمال ، مايع ، نيز با ميت در قبر او گذاشته مىشد . اهلى كردن نخستين حيوان ، كه سبب آن شايد احتياج بشر به داشتن چارپايان قابل قربانى بوده ، داراى اهميت عمده در پيشرفت تمدن است . حيوان بىآنكه به انسان در تغذيهء خود نيازمند باشد ، خوراك و پوشاك او را تهيه مىكرد و منبع قدرتى بود كه مىتوانست در كار يا حمل‌ونقل ، مورد استفاده قرار گيرد . گله‌دارى و تربيت اغنام و احشام مستلزم وجود خانواده‌اى بزرگ بود كه شامل زنان ، فرزندان و حتى غلامان باشد . بدين وجه ، در اين عصر ، عناصر اوليهء اقتصاد انسانى به وجود آمده كه عبارت بود از شكار ، صيد ماهى ، باغدارى و كشت و زرع و پس از آن تربيت حيوانات و بهره‌بردارى از منابع زير زمينى - بشر از آن وضع كه براى خوراك روزانهء خود ، ملزم به شكار كردن بود بدرآمد ، بدين نحو كه به كار توليد پرداخت و وارد نخستين مرحله ، در راه توسعهء تجارت يعنى ايجاد مواد اضافى شد ، كه مىتوانست آن را با مواد ديگر مبادله كند . گيرشمن ، ضمن مطالعهء تمدن ماقبل تاريخى ايران در هزاره چهارم قبل از ميلاد ، مىنويسد : چون بشر غالبا در صدد تكميل لوازم خود بود ، از تزيين و تكميل خانه‌ها و مساكن خويش غفلت نمىورزيد . خانه وسيعتر گرديد و داراى درهايى شد . چينه جاى خود را به خشت گلى ناموزون داد ، ديوارهاى اتاق را با رنگ قرمز مىاندودند ، ظروف گلى جديد را با دقت بيشترى مىساختند و در كورهء اصلاح شده‌اى پخته مىشد . پيدايش اين ظروف ، نشانهء اختراع چرخ است كه عبارت از يك تختهء سادهء باريك بود كه روى زمين قرار مىگرفت و شخصى آن را مىچرخانيد . گيرندگى و تازگى اين ظروف مربوط به تزيين آن